tanrılar, tanrıçalar

Türk Mitolojisi Yaratıklar, Tanrılar, Tanrıçalar ve Kısa Hikâyeler

Mitoloji dendiğinde hemen herkesin aklına Antik Mısır ya da Yunan’a ait tanrılar, tanrıçalar ile yaratıklar gelir fakat Türk mitolojisi de bu anlamda hayli zengin olmak ile birlikte genellikle dini inançlar dahilinde düşünüldüğü zaman yaratık gibi kavramlara pek inanılmaz. Ancak doğaüstü varlıklar ile kahramanlığa ait fazla hikâyemiz vardır.

Türk mitolojisi yaratıkları, tanrıları ve tanrıçaları;

  • Suyun Koruyucusu Su İyesi: Suyun koruyucu ruhudur. Her kaynağın bir iyesi bulunur ve açık renkli kıyafet giyerek syun derinliklerinde, kayalıkların arasındaki saraylarda yaşarlar.
  • İki Kartal Başlı İnsan Semrük Bürküt: Bakır tırnaklı olup sağ kanadı ile güneşi sol kanadı ile de ayı kaplamaktadır. Gök direklerinin ve kayın ağaçlarının tepesinde tasvir edilir. Bu iki başlı kartalların döndükleri merkez yer ve göğün ortası olarak kabul edilir.
  • Dişi Kurdun Sembolü Asena: En tanınan mitolojik karakterlerin başında gelen Asena, Türkiye’de dişi kurda verilen isim iken mitolojik kaynaklarda, dişi kurdun doğurduğu erkek çocuklardan biridir. Sülalenin Asena’dan türediğine inanılır.
  • İyilik Tanrısı Ülgen: Göğün 16. Katında yaşayan Ülgen, Kayra Han’ın dört oğlundan biridir. Göğün hakimi olan Ülgen’in 7’şer oğlu ve kızı vardır. Hem kendisi hem de çocukları insan suretinde görülmektedir.
  • Yaratıcı Tanrı Kayra Han: Babası Gök Tengri olan Kayra Han, everenin kaderini belirleyen, iyilik yönü ağır basan bir tanrıdır. Altayların yaratılış efsanelerine göre Kayra Han, dünyanın yaratıcısı olup Erlik Han’ı cezalandırarak yer tanrısı olma emrini veren tanrıdır. 4 oğlu vardır ve her bir oğlu Kayra Han’ın özelliklerini taşımaktadır.
  • Yeraltının Kötü Tanrısı Erlik Han: Kötülük yapan Tanrı ruhu olarak tanınan Erlik Han, Gök Tanrı’nın oğludur ve Kayra Han tarafından cezalandırılarak yeraltı tanrısı olmuştur.
  • Güler Yüzlü Utkuuçi: Ülgen’e en yakın ruh olan Utkuuçi, gökyüzünde yaşar. İsmi ise güler yüzle karşılayan anlamına gelir.
  • Yaşam Döngüsünü Başlatan Ak Ana: Henüz hiçbir şey yaratılmadan önce sonsuz su varken çıkan Ak ana, tanrı Ülgen’e yaratma ilhamını vermiştir.
  • Savaş Tanrısı Kızagan Han: Kayra Han’ın oğullarından biri olan Kızagan Han, bir savaş tanrısıdır. Oldukça kuvvetlidir ve göğün 9. Katında yaşar.
  • Akıl Tanrısı Mergen Han: Aklı ve zekayı temsil eden Mergen Han, Kayra Han2ın oğullarından bir diğeridir. Bilgeliği sayesinde attığı her ok hedefinde şaşmaz.
  • Yaşam Ağacının Sahibi Umay Ana: Doğum ile bereketin sembolü olarak tanınan Umay Ana, dişi olarak tasvir edilir. Yanında kuğu veya zarif bir at olan Umay, gökyüzünde yaşar. Çocuğu olmayan kimseler Umay Ana’ya kurban adar. Hamileleri korur ama Ana’nın korumadığı evlerdeki çocuklar ölür.
  • Duman Tanrısı Karlık Han: Ülgen’e kurbanların ruhlarını iletir. Duman Tanrısı olarak bilinir ve sembolü dumandır. İnsanların yaşamlarını denetler.
  • Yazgı Tanrısı Suyla Han: Güneş ile Su ve Ay’ın ışığından yaratılmıştır. Tanrı’nın elçisi olarak bilinir. Ülgen’in en önemli yardımcıları içindedir. Suyla Han’ın gözleri o kadar keskindir ki otuz günlük uzaklığı bile görebilir.
  • Irmak Tanrısı Yayık Han: Göller ile ırmaklardan sorumludur. Su ejderi ile su yılanı kılığına girebilir. Tepegözü kör eden kahraman olarak bilinir.
  • Güzellik Tanrıçası Ayızıt ve Kızları: Türk mitolojisinin Afrodit’i olarak kabul edilen Ayazıt, güzellik tanrıçasıdır. Güzelliğin ve aşkın simgesi olarak kabul edilir. Çocukları ve yavru hayvanları korur. İnsanlara sevgi ve ilham sunar. Ayazıt’ın kızları beyaz turna kuşlarını simgeler.
  • Doğum Tanrıçası Kübey Hatun: Doğum yapan kadınları korur ve dişiliği simgeler. Süt gölünden tulumlar ile süt getirerek doğacak olan çocuğun ağzına damlatır. Bunu yapmasının amacı çocukların dışarı çıkmak istemesini sağlamaktır.
  • Türklerin Atası Oğuz Kağan: Annesi Ay Kağan, babası Kara Han’dır. İlk Türk Devletinin kurucusudur. Gücü simgeleyen boynuzlu bir tacı vardır. Babasını Öldüren Oğuz Kağan, ormanda tek boynuzlu bir yaratıkla vuruşarak ölmüştür.
  • Oğuz Kağan’ın Babası Kara Han: Kara Ulus’un önderidir. On oğlu ve dokuz kızı vardır. Halktan biri iken Han’lık kazanmıştır. Türklerde kara kuzeyin sembolüdür. Gücü vurgular.
  • Oğuz Kağan’ın Eşleri Yarsub ve Gök-Kal: Yarsub, yer ile suyu temsil eder.
  • Gökyüzü Kağanı Gök Han: Oğuz Kağan’ın ilk eşi Yarsub’dan olan oğludur. Türk yurdunun sınırsızlığını ve enginliğini simgeler.
  • Dağ Kağanı Dağ Han: Oğuz Kağan’ın ilk eşinden olan oğludur. Türk devletinin, ululuğu ve büyüklüğünü simgelemektedir.
  • Deniz Kağanı Deniz Han: Oğuz Kağan’ın ilk eşinden olan son oğludur. Türk Devleti’nin denizlerdeki enginliğini ve egemenliğini simgeler.
  • Güneş Kağanı Gün Han: Oğuz Kağan’ın ikinci eşinden olan oğludur ve Gün Han’dan türeyen boylardan biri Kayı boyudur, bu boy Osmanlı Devleti’ni kurmuştur.
  • Ay Kağanı Ay Han: Oğuz Kağan’ın ikinci eşi Gök- Kala’dan olma çocuğudur. Kartal hükümranlığını temsil etmektedir.
  • Yıldız Kağanı Yıldız Han: Oğuz Kağan’ın ikinci eşinden olan oğludur. Yıldız Han, yıldızların yön bulma ve yol gösterme özelliğini simgelemektedir.
  • Kartal Tanrıça Bürküt Ana: Şamanları yeryüzüne getiren tanrıdır.
  • Gökyüzü Tanrısı Ürüng Ayığ Toyon: İnanışa göre ilk insanı o yaratmıştır. Yaratıcı ruhların lideridir.
  • Loğusa Kadınların Düşmanı Al Karısı: İnanışa göre; lohusa kadınların ve yeni doğmuş bebeklerin ciğerleri ile beslenir. Alkarısının albastıya neden olduğu bilinmektedir. Kırmızı ve uzun elbise giyerler.
  • Yer Tanrıçası Ötügen Ana: Devlet, hâkimiyet, hayvanlar ve toprakla ilgili tüm ürünleri koruyan tanrıça olan Ötügen Ana, yabani hayvanların sahibesidir.
  • Kutsal Yol Gösterici Sigun Geyik: Bazı Türk ve Moğol boyları soylarının sigun geyik yani alageyikten türediğine inanır. Bu soyun bir kolu Göktürk iken bir diğer kolu Gökgeyiktir.
  • Çocukların İsim Babası Gök Sakallı Hızır: Altın sakallı ay koca olarak tasvir edilir. Ölüme çare ararken yolu süt gölüne düşen Gök Sakallı Hızır, kanatlı ve yüzgeçli atlara rastlanmıştır. Uçan atların kanadını kırarak diğer atlarla çiftleştirmiştir. Cins atlarda bu şekilde türemiştir.
  • Ateş Tanrıçası Od Ana: Ocak ile içinde yanan ateşi korumaktadır. Kırmızı giyinen yaşlı bir kadındır.
  • Filozof Bügü Kağan: En tanınmış adları ‘’Bögü’’ ve ‘’Tengri’’dir. Anlamı alim filozoftur. Kendisi savaşçı değil bir filozoftur. Bügü Kağan, Mani dinini Uygurların resmi dini olarak kabul etmiştir. Mani dinine mensup olan herkes gibi Bügü Kağan da beyaz elbise giyerdi.
  • Tek Gözlü Dev Tepegöz: Türk mitolojisinde yaratıklar arasında yer alan tek gözlü bir devdir. Kaf Dağ’ında yaşar ve annesi alageyik şekline giren bir peridir. Bu perinin bir çobanla birleşmesi sonucunda doğmuştur ve bu dev bazen kadın bazen de bir erkek olarak tasvir edilir.
  • Deniz Tanrıçası Geyik Tanrıça: : Göktürklerin kurt olan atalarından birinin bir mağarada, ak geyik kılığına giren bir deniz tanrıçası ile ilişkisi olduğu anlatılır. Göktürkler nesillerinin kurttan geldiğini söyler ve efsanelerinde dişi geyikte yer alır. Dişi geyik bir ilahedir ve vücudundaki lekeler yıldız şeklinde görülür.
  • Yol Gösterici ve Savaşçı Gök Kurt: Bozkurt olarak bilinen Gök Kurt Türk Moğol ve Altay mitolojisinde kutsaldır ve ulusal bir semboldür. Türk ve Moğol boylarının ortak ongunudur. Bağımsızlığı, özgürlüğü, savaşçılığı ve doğayı temsil eder.
  • Yiğitlerin Sembolü Alp Er Tunga: Alp Er Tonga veya Tonga isimleri ile de çeşitli kaynaklarda isim verilen Alp Er Tunga efsanevi bir Türk hakanıdır. Alp ismi, yiğit kahraman, bahadır anlamlarına gelir. Alp Er Tunga’nın Turancılarca Tüklerin eski atalarının soyundan geldiği öne sürülür.
  • Yeraltı Yılanları Abra ve Yutpa: Yeraltındaki Büyük Deniz (Tengiz) ‘de yaşayan ve ejdere benzeyen çok büyük iki yılandır. Bu iki yılanın adı hep birlikte anılır. Çatal kuyruklu ve dört ayaklıdırlar. Gözleri bakır rengi ayakları ise kızıldır.
  • Gıdıklayan Orman Cini Arçura: Arçura ormanda ve karanlıkta yaşayan şeytani, kötü bir varlıktır. Uzun saçlı, siyah görünümlü, oldukça kıllıdır. Arçura’nın üç kolu ve üç bacağı vardır. İnsan öldürmez fakat insan bedenine zarar verir ayrıca hem kadın hem erkek Arçura’lar vardır.
  • Yaşam Kaynağı Toprak Ana: Toprak ana tüm mitolojilerde kutsaldır ve besleyici, barındırıcı, hayat verici, ilham kaynağı olduğu kabul edilir. Vatan kavramı ile bağlantılıdır ve kutlu, güçlü, evrenin ruhu olan bir kadın sembolüdür. Bitip tükenmeyen bir hayat gücüne sahiptir.
  • Yoldan Çıkartan Cin Azmıç: : Tüm mitolojilerde Kayıp Cini ve Yol Cini olarak tanımlanır. Aznıç ve Azıtkı isimleriyele de anılır. Şeytanidir ve belli bir görüntüsü vardır. İnsan düşmanıdır ve yolda tek olan insanları hedef alarak insanları kendisine kurban seçmektedir.
  • Dokuz Yıl Savaşan Bükrek ve Sangal: insanlara zarar vermeyen hatta onlara yardımcı olan iyi niteliklere sahip kertenkele görünümlü uzun boynu ve güçlü pençeleri olan kanatsız varlıklardır. Okyanusta yaşarlar ve sesleri çok güzeldir.
  • Derelerin Koruyucusu Çay Ninesi: Dere ve çaylarda yaşadığına inanılan ruhani varlıktır. Yaşlı kadın görünümündedir. Köprüden geçerken suya çok bakılması durumunda sinirlenerek insanların başlarını döndürür ve onları suya düşürür şeklinde bir efsane vardır.
  • Tepegözün Kardeşi Demirkıynak: Korkunç sesler çıkartan Demirkıyrak, Tepegöz’ün kızı veya kız kardeşi olarak bilinir. İnsanların delirmesine neden olan Demirkıyrak, pis kokulu bir yaratıktır.
  • Kanatlı At Tulpar: Manas Destanı’nda adı geçen Tulpar’ın rüzgardar hızlı olduğu söylenmektedir. Tanrı tarafından yiğitlere yardımcı olması adına yaratıldığına inanılır.

Bir cevap yazın