Pers Mitolojisi

Pers Mitolojisi

Pers mitolojisi İran ve sınırları ile Karadeniz’den Hoten’e kadar uzanan Orta Asya bölgelerinde yaşamış olan eski halk inanç ve ibadetlerinin tümüne verilen isimdir. Pers mitolojisinde bulunan karakterler iyi ve kötü olmak üzere ikiye ayrılmıştır.

Bu iyi ve kötü anlayışı mitolojideki figürlere, hikayelere ve çeşitli motiflere yansımıştır. Bu anlayışın kökeni ise Zerdüştlük inancındaki Ahura Mazda’nın2 emanasyonu üzerine kurulmuştur. İlki Spenta Mainyu, yani yapıcı enerjinin kaynağı; ikincisi ise, Angra Mainyu yani karanlık, yıkım ve ölümün kaynağıdır.

Pers Mitolojisinde Avesta

Eski İran’ın popüler efsanelerini içeren Pers mitolojisi için en önemli kaynaklardan biridir. Fars mitolojisi hakkında yapılan çalışmalar için öncelikle bu kaynağa başvurmak gerekmektedir. Avesta,Zerdüşt inancının kutsal kitabıdır. Bunun yanı sıra yazıldığı dile de Avesta dili denmektedir.

Avesta Antik Pers dini olan Zerdüştlüğün kozmolojisi, öğretilerini, ayin ve kurallarını içermektedir. Bununla birlikte efsaneleri de Avesta’da yer etmiştir. Orijinal Avesta on iki bin öküz derisine yazılmış el yazmaları şeklindedir.

Pers Mitolojisinde Dinkert

Sasaniler döneminde derleme yoluyla kaleme alınmıştır. İran efsaneleri hususunda mubedlerin kaleme aldığı eser, Pers mitolojisi hususunda değerli bilgiler içermektedir. Günümüze ulaşmış en detaylı ve en önemli Pehlevice eserlerden biridir. On cilt olarak kaleme alınan bu eserin şu anda yalnızca 1. ve 2. Ciltleri bulunmaktadır. Diğer bilinen ismi Agahiyye olan Dinkert, Pehlevi edebiyatının oldukça önemli bir eseridir.

Eserdeki kelime sayısı 169.000 olarak ifade edilmiştir. Mezdisna inanışı ve bu inanışa ilişkin detaylar, gelenek – görenekler, inançlar, edebiyat tarihi ve rivayetleri gibi hususlarda bilgi almak için başvurulan oldukça önemli bir kaynaktır.

Pers Mitolojisinde Bundehiş

Yaratılışın aslı anlamına gelen bu kitap, Pehlevi dilinde yazılmıştır. Sasani döneminin Avesta’sı ve Zend’inin özetidir. Din, tarih, coğrafya gibi konular ile birlikte, efsaneler, dünyanın yaratılışı, doğa, hikayeler ve çok çeşitli konulara da yer verilmiştir. Zerdüşt inancı ve tarihine ilişkin oldukça önemli metinlerden biridir. 3 ile 4. yüzyılda yazılmıştır. Yaklaşık olarak 13000 kelimeden oluşmaktadır.

Tarihi gelişmelere yer vermesi açısından eserin en önemli kısmı 33. fasıldır. Bu bölümde İran efsanelerinin bir kısmı Sasani zamanının sonuna kadar ele alınmıştır. Özellikle İran efsanelerinin bir özeti olduğu için Pers mitolojisi hakkındaoldukça önemli bir eserdir.

Pers MitolojisindeAhura Mazda

Ahura Mazda Pehlevi dilinde Ohrmazd olarak bilinir ve bilginin efendisi demektir. İki ruha sahip bir tanrıdır. Bu ruhlardan biri iyi diğeri ise kötüdür. Ahura Mazda öncelikle göğü daha sonra da suyu yaratıp sonrasında ise dünyayı, bitkileri, davarı ve insanı yaratmıştır. Son olarak ise kendisini yaratmıştır. Zerdüştlüğün ışık tanrısı olarak bilinmektedir. Pers mitolojisi ve Zerdüştlüğün en önemli tanrısı olan Ahura Mazda Yunan mitolojisindeki Zeus’a benzetilmektedir.

Eski Pers İmparatorluğu’nun resmi dini olan Zerdüştlük inancında iyi ve kötü arasında, yaşam ile ölüm arasında ve karanlık ile aydınlık arasında sürekli bir mücadele bulunmaktadır.Bu noktada evrenin iyi gücü, diğer bir deyişle ışık ya da doğruyu temsil eden tanrı Ahura Mazda’dır. Zerdüştler ateşi kutsamaktadırlar. Fakat İslam ortaya çıktıktan sonra Zerdüştlük inancında olan Kürtler, parça parça da olsa İslam’ı kabul etmiştir.

Pers Mitolojisi Spenta Mainyu

Eski Pers Mitolojisi tanrılarından biri olan Spenata Mainyu, kutsal ruh ve yaşamın tanrısı olarak bilinmektedir. İyi ışık olarak da bilinen Spenta Mainyu’nun Angra Mainyu adında ikiz kardeşi de bulunmaktadır. İkiz kardeşi Ehrimen olarak da bilinmektedir. Spenta Mainyu iyi ışık tanrısıyken, ikiz kardeşi Ehrimen karanlık tanrısıdır. Bu iki tanrı arasında sonsuz bir savaş bulunmaktadır. Gatalar bu inancın kitabı sayılmaktadır. Bir kısmında bu iki tanrının da Ahura Mazda’nın oğlu olduğu anlatılmaktadır.

Pers Mitolojisinde Zahhak (Dahhak)

Pers mitolojisi Zahhak Bişdadilerin büyük hükümdarı olan Cemşid’den sonra İran ve Turan tahtına oturmuştur. Ülkeleri talan etmiş zalim bir kraldır. Bir rivayete göre Dahhak’ın iki omzu üstünde var olan ve kansere benzeyen çıbanlar bulunmaktaymış. Kürtler, beyinleri alınıp, boğazlanıp ve öldürülüp bu çıbanlara sürülmekten kaçmıştır. Başlarının kesilmesinden ve boğazlanmaktan kurtulmak isteyen Kürtler, dağlara kaçmıştır. Rivayete göre Kürtler burada çoğalıp, tarım ve hayvancılıkla uğraşıp kendilerine özgü bir dil yaratmışlardır.

Pers Mitolojisinde Simurg

Pers mitolojisinin en çok bilinen karakterlerinden biri de Simurg’dur. Yaygın olarak bilinen diğer adı da Zümrüd ü Anka kuşudur. Simurg kuşu efsanevi bir yaratıktır. Pers mitolojisi kökenli olsa da zaman içerisinde diğer Doğu efsaneleri ve mitolojisinde de yer almıştır. Pehlevi dilinde Senmurw ve Pazend dilinde Sina- Mru olarak bilinmektedir. Bazı kişiler tarafından Anka kuşu olarak da anılmaktadır. Zümrüd ü Anka kuşunun Türk mitolojisi karşılığı ise Tuğrul kuşudur.

Görüntüsü bir kuş şeklindedir.Fakat bir kuş şekli ile birlikte kanatlı dev bir yaratık olarak gösterilmektedir. Bazı zamanlarda aslan pençesine ve köpek başına sahip bir tavus kuşu olarak resmedildiği de görülmektedir. Bazen de insan yüzü ile resmedilen Anka kuşu kısmen memeli olması sebebiyle yavrularını emzirirdi. Pers mitolojisi figürlerinden en bilinenidir. Kısmen memelidir bu sebeple yavrularını emzirmektedir. Yılanlara düşmandır ve sulak yerlerde yaşamaktadır.

Bir Antik İran tanımına göre Zümrüd ü Anka kuşu kendini alevler sarana kadar 1700 sene boyunca yaşamıştır. Bir sonraki tanımlara bakıldığında ise onun ölümsüz olduğu yazılmaktadır. Bu tanımda belirtildiği şekli ile Bilgi Ağacı’nda yuvası bulunmaktadır. Üç kez dünyanın yıkılışına şahit olmuş oldukça yaşlı bir kuştur. Tüm bu yaşamı boyunca o kadar çok şey öğrenmiştir ki, tüm zamanların bilgisi onda mevcuttur.

Pers Mitolojisinde Önemli Karakterler

Mitolojik şahıslardan en önemlisi Cemşid’dir. Cemşid’in tahta geldiği gün Nevruz Bayramı ilan edilmiştir. Cemşid’i öldürüp tahta çıkan ise Dahhak’tır. Dahhak Feridun tarafından yok edilmiştir. Feridun ise iyiliğin, adalet ve uzun ömrün sembolüdür. Rivayete göre Feridun dünyayı 3 oğluna paylaştırmıştır. Başka bir önemli kişilik ise Zal’dır. Saçları bembeyaz olan bu karakterin olağanüstü özellikleri bulunmaktadır.

Zal’ı Zümrüd ü Anka kuşu yani Simurg büyütmüştür. Zal’ın oğlu olan Rüstem ise başka bir önemli karakter olarak yiğitliğin ve kahramanlığın sembolüdür. Rivayetlere göre Rüstem küçük yaşlarda bile asla kimsenin baş edemeyeceği kadar güçlü devlerle savaşmıştır.

Bir diğer Pers mitolojisi önemli karakteri ise Bijen’dir. Bijen, Rüstem’in torunudur ve kahramanlık sembolüdür. Genellikle içine atıldığı kuyu ile bilinmektedir. Kuyuya atılmasının üzerine sevgilinin çene çukuru “çah ı bijen” olarak anılmıştır. Cem Sultan şu beyitte Bijen’i kuyu motifi ile birlikte kullanmıştır:

Mümkin olursa zenahdânı çehinden geç gönül / Niçe Rüstem’ler düşüpdür işbu çâh-ı Bîjen’e

Bir cevap yazın